 |
Geschiedenis van de speeldoos-muziekdoos.
Het woord speeldoos of muziekdoos betekent eigenlijk niets anders dan een doos waaruit muziek komt. Toch bedoelen we met dit woord een bepaald soort instrument. Een muziekdoos is een muziekinstrument, waarin het geluid gemaakt wordt door de tanden van een metalen kam. Dit instrument wordt automatisch bespeeld: de tanden van de metalen kam worden namelijk bespeeld door pinnetjes (het muziekprogramma) op een cilinder.
Hoe moet je je dit nu voorstellen?
Iedereen heeft wel eens een ijzeren zakkammetje in zijn handen gehad. Wanneer je daar goed naar kijkt, zie je dat de tanden van die kam niet allemaal even lang zijn, ze lopen van klein naar groot. Als je met je vinger een tandje van de kam aantokkelt, dan hoor je een toon. De lange tanden klinken lager dan de korte; met een beetje handigheid kun je een liedje op zo'n kam tokkelen. Erg duidelijk zal dat liedje trouwens niet klinken, want er ontbreekt een klankbodem.
In een muziekdoos zit zo'n metalen kam. Ook hier lopen de tanden van lang naar kort. Om de klank van de kam te versterken zit het in een omhulsel. De tanden van de kam worden door pinnetjes op een cilinder in trilling gebracht. Zo klinkt er muziek. Dit idee om een metalen kam te gebruiken om er muziek mee te maken kwam in 1796 van een horlogemaker uit Zwitserland, Antoine Favre. Het was nooit echt gelukt om een reeks bellen en hamers en speeltrommel in een zakhorloge te bouwen, daarvoor is een zakhorloge te klein. Favre koos daarom voor de veel kleinere metalen kam met cilinder en noemde zijn uitvinding "het carillon zonder bellen en hamers". Dit speelwerk was klein genoeg om in een zakhorloge te stoppen.
Toen de muziekdoos eenmaal bekend geworden was, wilden steeds meer mensen zo'n doos hebben. Daarom kwamen er zo'n honderd jaar geleden, vooral in Zwitserland grote werkplaatsen waar duizenden muziek-speeldozen werden gemaakt. Niet alleen in kleine, maar ook in grote kisten waar aparte tafels onder werden gemaakt, of in speelgoed, of in klokken. Zelfs in stoelen werden muziekdozen ingebouwd.
Tegenwoordig krijgen mensen weer belangstelling voor de muziekdoos-speeldoos. In verschillende landen worden weer nieuwe muziekdozen gemaakt. Natuurlijk worden hiervoor nu veel meer machines gebruikt, maar de moderne muziekdoos is eigenlijk nog precies dezelfde als die van honderd jaar of meer geleden en wordt ook nog steeds in allerlei items ingebouwd.
